back
NMB ad

घट्दो डलर सञ्चितिलाई रोक्न डा.मीनबहादुरका तीन विकल्प

Kumari bank ad

डा.मीनबहादुर श्रेष्ठ

पछिल्लो समयमा नेपालमा विदेशी मुद्रा सञ्चिति (डलर) घट्दै गइरहेको छ । चालु आर्थिक बर्षको चार महिनाको डलर सञ्चितिलाई हेर्ने हो भने जम्मा ७.२ महिनाको बस्तु तथा सेवा आयातको लागि मात्र पुग्ने देखिएको छ । अन्तराष्ट्रिय मुद्रा कोष (आइएमएफ्) ले मुद्रा सञ्चितिका लागि विभिन्न मापदण्ड बनाएको छ । उसले विकाशित मुलुकका लागि तीन महिना, विकशिल मुलुककालागि कम्तीमा ६ महिना र नेपालजस्तो अल्पविकसित तथा राजनीति र आर्थिक रुपमा तरल मुलुकहरुको लागि कम्तीमा ८ महिनाको लागि बस्तु तथा सेवाको आयात गर्न पुग्ने विदेशी मुद्राको जोहो गर्नुपर्ने मापदण्ड बनाएको छ ।
नेपालले पनि सो मापदण्डको पालना गर्नुपर्दथ्यो । तर राष्ट्र बैंकले चालु आार्थिक बर्षको मौद्रिक नीतिमा नै जम्मा ७ महिनाको बस्तु तथा सेवा आयातको लागि पुग्नेगरी विदेशी मुद्रा सञ्चितिको लक्ष्य राखेको छ । यो लक्ष्य नै कम हो । राष्ट्र बैंकले देशको आर्थिक दिशाको गति पहिल्याउँदै सात महिनासम्म  पुर्याउन सकिन्छ कि भन्ने हिसावले यो लक्ष्य राखेको देखिन्छ ।

राष्ट्र बैंकले एक बर्षका लागि राखेको सात महिनाको लक्ष्यको बिन्दू चार महिनामै पुग्नु भनेको देशको अर्थतन्त्र नराम्रो हुदै गएको प्रमाण हो । सरकारले कुनै विशेष कदम चालेन भने आन्तरिक र बाह्य वस्तु तथा सेवामा परिर्वतन गरेन भने देशको अर्थतन्त्रमा ठूलो चिन्ताको परिस्थिति जन्मन सक्छ । तर यसका लागि राष्ट्र बैंक र अर्थमन्त्रालय लागिरहेका छन् ।

विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढाउनका लागि देशको शोधनान्तर घाटामा किन गयो ? भनेर गम्भीर चिरफार हुनु जरुरी रहेको छ । शोधनान्तर घाटामा जानुको एउटै कारण व्यापारघाटा बढ्नु । कोभिडको समयमा यहाँको उत्पादन ठप्प हुँदा निर्यातका लागि केही भएन । देश नै आयातित वस्तुमा निर्भर हुन गयो । जसले गर्दा आयात बढ्यो तर निर्यात न्यून रह्यो  ।

त्यस्तै पछिल्लो समयमा आयात ६० प्रतिशतले बढेको छ, भने निर्यात १०४.२९ प्रतिशतले बढेको छ । प्रतिशतमा हेर्दा निर्यात ह्वात्तै बढेको देखिएको छ, तर भोलुमका हिसावले आयातको भोलुम ठूलो र निर्यातको भोलुम एकदमै सानो छ । त्यसैले नेपालबाट निर्यात शतप्रतिशतले बढ्नु र आयात १० प्रतिशतले मात्र बढ्नुमा पनि आयातकै भोलुम ठूलो हुन्छ ।

अहिले चार महिनामै मुद्रा सञ्चितिको लक्ष्यको नजिक पुग्नु भनेको आर्थिक समस्या भइरहेको भन्ने नै बुझनुपर्दछ । आर्थिक वृद्धि, लगानी देखि देशको वित्तिय सूचकको कुराहरु सबै यहिसँग जोडिएको हुन्छ । यसलाई नियन्त्रण गर्न नसकेमा आयातकर्तालाई विदेशि मुद्रा दिन नसकिने अवस्था आउँने पक्का छ । मुख्यतया लक्षित सुचक भन्दा सञ्चिति तल गयो भने हामी समस्यामा छौँ भन्ने हुन्छ र त्यसले एक किसिमको डर सिर्जना गर्छ । अब सरकार तथा सम्बन्धित निकायहरुले हस्तक्षेप तथा विभिन्न उपायहरु अपनाएर लाग्नुपर्ने हुन्छ । पछिल्लो दिनहरुमा सरकारले अनुत्पादित तथा विलाशितका बस्तुहरुको आयातमा हतोत्साहित गर्दै आएको छ । यसले पनि सरकारले तयारी थालेको हो कि भन्ने बुझिन्छ ।

बैदेशिक मुद्रा सन्चिति घट्नुका मुख्य दुई कारणहरु
आयातमा बृद्धि
डलरको बचत घट्नुमा आयातमा बृद्धि नै पहिलो कारण हो । नेपालमा निर्यातको तुलनामा आयात धेरै बढेको छ । दैनिक उपभोग्य बस्तुहरुको आयातपनि निक्कै बढीरहेको छ । भन्सार विभागको तथ्यांक हेर्ने हो भने चालु आर्थिक बर्षको पहिलो चार महिनामा नै ६ खर्ब ५० अर्ब २९ करोड रुपैयाँ रहेको छ । तर सोही अवधिमा निर्यात भने जम्मा ८२ अर्ब १२ करोड मात्र भएको देखिन्छ । जसका कारण व्यापारघाटा ५६.८६ प्रतिशतले बृद्धि भएर ५ खर्ब ६८ अर्ब १७ करोड रुपैयाँ रहेको छ । नेपालमा आयात हुने सम्पुर्ण बस्तुको भुक्तानी डलरमा नै गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसको लागि सरकारले डलरको जोहो गुर्नुपर्छ । नेपालमा डलर भित्रने मुख्य तीनवटा पाटो छन् । रेमिट्यान्स, पर्यटन र निर्यात । अहिले पर्यटन व्यवसाय एकदम न्युन छ । नेपालको निर्यात कमजोर छ त्यसैले रेमिट्यान्सको भर हो । त्यो पनि यसपाली गत बर्षको तुलनामा निक्कै कम छ ।

रेमिट्यान्समा कमी र कारण
नेपालमा डलरको सञ्चिति घट्नुको मुख्य कारण आयातको साथै रेमिट्यान्स आप्रबाहमा कमी पनि हो । पछिल्लो समयमा देशमा भित्रने रेमिट्यान्समा कमी आइरहेको छ । चालु आर्थिक बर्षको चार महिनामा नै रेमिट्यान्स आप्रबाह ७.५ प्रतिशतले घटेको छ । आयातमा निर्भर अर्थतन्त्रका लागि रेमिट्यान्स घट्नु चिन्ताको विषय हो ।
कतिपयले कोभिडको अवधिमा वैदेशिक रोजगारमा जानेको संख्या घट्दा रेमिट्यान्समा गिरावट आएको कारण डलरको सञ्चितिमा कमी आएको आकंलन गर्छन् तर यसलाई वास्तविक मान्न सकिन्न । किनभने पहिला बाहिरीएका मान्छेहरु विदेशमै छन्, थपिने संख्यामा मात्रै कमी आएको हो । तसर्थ विदेशमा नेपाली नभएर रेमिट्यान्समा कमी आएको होइन । बरु बाहिरी देशमा हरेक वर्ष तलब सुविद्या बढ्दै जाँदा रेमिट्यान्स पनि बढ्नुपर्ने हो तर यसको ठिक उल्टो भइरहेको छ ।

यसले के दर्शाउँछ भने आउनुपर्ने रकम नेपालमा आइरहेको छ तर गलत बाटो (हुन्डीको माध्यमब) बाट आएको छ । जसलाई अवैध कारोबार भनिन्छ । यो अहिलेको समस्या मात्रै हैन, विगतका दिनहरुको अध्ययनले पनि अवैघ व्यापार तथा कारोबारहरु घटिमा ३० प्रतिशत र बढीमा ८० प्रतिशतसम्म हुने गरेको देखाएको छ । अहिलेको अवस्था भनेको ३० प्रतिशत भन्दा बढी अवैध कारोबार भएको अवस्था देखिन्छ । भुकम्पको समयमा ३० देखि ३५ प्रतिशतले रेमिट्यान्स ह्वात्तै बढ्को थियो । त्यस्तै कोरोनाको समयमा पनि रेमिट्यान्स आप्रबाह बढेको थियो । यो विदेशमा मान्छेहरु धेरै गएर पठाएको नभई उक्त समयमा चीनतिरका नाकाहरु बन्द भए, आवतजावत बन्द भए । चिनको नाकाहुदै नेपालमा सुन तस्करी हुने गरेको छ । आवतजावद बन्द भएर सुन तथा हुन्डीको अवैध कारोबार बन्द हुदा औपचारिक माध्यमबाट नेपाल भित्रने रेमिट्यान्स बढेको थियो । तर बजार खुल्ने वित्तिकै रेमिट्यान्समा कमी आएको छ ।

‘वैदेशिक लगानी र अनुदान बढ्न नसक्नु पनि शोधनान्तर घाटा बढ्नु  विदेशी मुद्राको संचिति घट्नुका थप कारण हुन्’ ।

डलर सन्चिति घट्न नदिन सरकारले तत्काल चाल्नुपर्ने कदम

रेमिट्न्सबाट बैंकिङ च्यानलबाट आउने रकम व्यापारीहरुलाई उपलब्ध गराउने हुण्डीवालाहरुलाई कारबाहीको दायरामा ल्याउनु पर्दछ । साथै कर छल्नको लागि न्युन विजकीकरण गर्ने व्यापारीहरुलाई पनि कारबाहीको दायरमा ल्याउनुपर्छ । त्यस्तैगरी नेपालका उद्योगी तथा व्यावसायीहरुले बाहीर लगानी गरिरहेको अवस्था छ । यसलाई पनि नियन्त्रण गर्नु अहिलेको आवस्यकता हो ।

नेपालमा पारदर्शिता तथा केवाईसी कुरा आउनसाथ कालो धन र बाह्य लगानीलाई लुकाउनको लागि संबन्धित निकायहरु विभिन्न वाहना तथा समस्या तेर्याएर खुकुलो बनाउनतर्फ लाग्छन् । यसलाई पनि थप कडाई गर्नू आवस्यक छ । सरकारी निकाय तथा सुरक्षाका निकायहरुबाटै मिलिमतोमा अवैध कारोबार फस्टाउने काम भईरहेको छ । यतातर्फ विषेश ध्यान तथा नियमन गर्नुपर्ने हुन्छ ।

अर्को भनेको निर्यात बढाउनुपर्छ । सरकारले आन्तरिक उत्पादनलाई बढावा दिनुका साथै निर्यातका लागि पनि विभिन्न इन्सेन्टिभहरु दिने नीति ल्याउन जरुरी छ । जसका कारण आयातमा कमी आई निर्यात मात्र बढ्दैन त्यसले डलरपनि भित्र्याउने काम गर्ने र शोधनान्तर, व्यापाघाटा र भुक्तानी सन्तुलनको समस्यालाई कम गर्न सक्छ ।

डलर सञ्चिति निक्कै कम भएमा तीन विकल्प

डलरको सञ्चिति एकदमै न्युन भएमा सरकारको पहिलो विकल्प भनेको विदेशी निकायहरुसँग ऋण लिने । जुन नेपालले गरिरहेको छ । केहीदिन अघिमात्र पनि सरकारले आइएमएफ्सँग ४८ अर्ब ऋण प्रदान गर्न आग्रह गरेको थियो । त्यस्तै सरकारले एक करोड ८० लाख डलर ऋण लिनका लागि एक कमिटी नै गठन गरेको छ । सो कमिटिले विभिन्न दातृ निकासँग ऋण लिन सक्छ । यद्यपी यसरी बाहिरबाट त्यो रकम सरकारले डलरको लागि मात्र खर्च गर्न पाउँछन् । नेपालले आन्तरिक कारोबारको लागि प्रयोग गर्न पाउँदैन,साथै खर्च गरेको रकम बराबरको नेपाली रुपैयाँ खातामा जम्मा गर्नुपर्दछ ।

त्यस्तै अर्को विकल्प भनेको आयात कम गर्दै जाने । आयातलाई आवश्यकता र औचित्यका आधारमा तोकेर बन्द गर्नुको अर्काे उपाय हुदैन । पहिलो चरणमा विलासी बस्तुहरुको आयातलाई कम गर्दै गएर रोक्नुपर्छ । जुन काम नेपाल राष्ट्र बैंकले पुस ५ गते एक निर्देशन जारी गरी सुरु गरेको छ । अर्को भनेको विस्तारै आयातलाई बन्देज गराउदै जानुपर्छ तर सँगसँगै नेपालका उत्पादनलाई पनि प्रोत्साहित गर्दै जानुपर्छ । तव मात्र जनताले सहज रुपमा सामानहरु पाउछन् । नत्र सामानको मुल्यबृद्धि हुदै सटेज हुन थालेपछि हाहाकार मच्चिन सक्छ । त्यसैले मुल्यबृद्धि र गरिवीको सम्भावनालाई मध्यनजर राख्दै नीतिगत निर्णयहरु लिदा त्यसको विकल्पलाई पनि सँगै लैजानु जरुरी हुन्छ नत्र अर्को नकारात्मक असर पार्न सक्छ ।

त्यस्तै अन्तिम अस्त्र भनेको नेपाली मुद्रा डलरको तुलनामा डिम्यालुएसन (अवमुल्यन) गर्ने हो । यो त्यति सहज छैन । किनकी नेपाली मुद्रा भारतीय मुद्रासँग स्थिर विनिमयदर (पेग) छ । जसका कारण सहज रुपमा जतिवेला चाह्यो त्यतिवेला मुद्राको डिभ्यालुएसन हुन सक्दैन । स्थिर सरकार भएको र देशको अर्थतन्त्र सहज अवस्थामा भएको भए नेपालले चाहनेवित्तिकै सक्नेथियो तर नेपाली जनता उसैपनि डलरको सटेजका कारण मुल्यबृद्धिको मारमा पर्नेछन् । मुद्रा अवमुल्यन हुदा महंगीले आकाश छुनेछ र लाखौ जनता भोकै मर्ने अवस्था आउन सक्छ । यसअघि डा. प्रकाशचन्द्र लोहनी अर्थमन्त्री हुदा नेपाली मुद्रा करिब २१ प्रतिशतले अवमुल्यन गरिएको थियो । त्यतिबेला पनि  शोधनान्तर घाटा उच्च भएको र विदेशी मुद्रा संचिति धेरै कम भएको र आयात धान्न सक्ने क्षमता निकै कम भएको अवस्था थियो । त्यसपछि यस्तो कार्य भएको छैन । डलरको सन्चिति यसैगरी घट्दै गएमा त्यो दिन नआउला भन्न सकिन्न ।

डा.श्रेष्ठ राष्ट्रिय योजना आयोगका पुर्व उपाध्यक्ष हुन् भने नेपाल राष्ट्र बैंकका पुर्व कार्यकारी निर्देशक हुन् ।

शर्मिला ठकुरीसँगको कुराकानीमा आधारित

र यो पनि

अर्थतन्त्र खतरामा, राष्ट्र बैंकको डलर सन्चितिको लक्ष्य नै न्युन

डलर सन्चिति समस्याः नरसिंह राव,मनमोहनसिंह बन्न सक्लान् देउवा र शर्मा ?

वि.सं.२०७८ पुस ६ मंगलवार १४:१२ मा प्रकाशित

You can share this post!

बेइजिङमा बुद्धजयन्ती मनाइयो   

बेइजिङमा बुद्धजयन्ती मनाइयो   

वि.सं.२०८१ जेठ ११ शुक्रवार ०६:५६

काठमाडौँ, ११ जेठः दुई हजार पाँच सय ६८औँ बुद्धजयन्तीका अवसरमा...

जलवायुसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय संवाद सम्पन्न, एकीकृत रुपमा आवाज बुलन्द गर्ने निष्कर्ष   

जलवायुसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय संवाद सम्पन्न, एकीकृत रुपमा आवाज बुलन्द गर्ने निष्कर्ष   

वि.सं.२०८१ जेठ ११ शुक्रवार ०६:३९

काठमाडौँ : नेपालले हिमालमा जलवायु परिवर्तनले गरेको असर बारे अन्तर्राष्ट्रिय...

आज ११ जेठ २०८१ शुक्रवार, कस्तो छ आजको राशिफल ?

आज ११ जेठ २०८१ शुक्रवार, कस्तो छ आजको राशिफल ?

वि.सं.२०८१ जेठ ११ शुक्रवार ०६:२८

मेष मेष (चु, चे, चो, ला, लि, लु, ले, लो,...

गोरखाकी फुञ्जो लामाको नाममा छिटो सगरमाथा आरोहणको कीर्तिमान   

गोरखाकी फुञ्जो लामाको नाममा छिटो सगरमाथा आरोहणको कीर्तिमान   

वि.सं.२०८१ जेठ १० बिहीवार २१:००

काठमाडौँ, १० जेठ : नेपाली महिला आरोही फुञ्जो झङ्मु लामाले...

बाघको आक्रमणबाट महिलाको मृत्यु   

बाघको आक्रमणबाट महिलाको मृत्यु   

वि.सं.२०८१ जेठ १० बिहीवार १८:०५

गुलरिया (बर्दिया), १० जेठ : बर्दियामा बाघको आक्रमणबाट आज एक...

जलवायुमैत्री लगानी विस्तारका लागि अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई अध्यक्ष ढकालको आग्रह   

जलवायुमैत्री लगानी विस्तारका लागि अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई अध्यक्ष ढकालको आग्रह   

वि.सं.२०८१ जेठ १० बिहीवार १७:११

काठमाडौँ, १० जेठ : नेपाल उद्योग वाणिज्य महासङ्घका अध्यक्ष चन्द्रप्रसाद...